Negızdeme

Bastapqy nükte: orys emes, qazaq ärıpter jiyny

Resmi ūsynysty qosa, köptegen qazaq latyn ūsynystary bügıngı 42 tañbaly kirill älıpbiınen bastalady da, sol 42 ärıptıñ ärqaisysyna, tıptı tek orys tılınen engen sözderdı jazu üşın ğana bar В, Ё, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я, Ф ärıpterıne de latyn balamasyn tabuğa tyrysady.

Būl ūsynys basqa sūraqtan bastalady: qazaq tılınıñ özıne qandai ärıpter kerek? Jauaby: 31 kirill ärpı, olardyñ eşqaisysy orys tılıne ğana tän emes. Latyn älıpbiınıñ kölemı men pışını osy kışırek jiynnan tuyndaidy.

Nege osy on bır ärıp alynyp tastaldy

В, Ф

Būl dybystardy talap etetın töl qazaq sözı joq; olar tek orys tılınen engen sözderde kezdesedı.

Ё, Ю, Я

Jeke dybys emes, dauyssyz jarty dauysty jäne dauysty tırkesı (jo, ju, ja), bar ärıptermen jazylady.

Ц, Ч, Щ

Orys jazuynan tūtasymen alynğan dybys tırkesterı, töl dybys jüiesınıñ bölıgı emes.

Ъ, Ь

Orys tılınıñ jazu erejelerın belgıleu üşın bar; qazaq dauysty ündestıgı ol aqparatty özı-aq jetkızedı.

Э ıs jüzınde E-men qosarlanyp ketedı.

Būl ärıpterdı alyp tastau aqparat joğaltu emes, bastapqyda jūmys ıstemegen ärıpterdı alyp tastau ğana. Mūnyñ saldary: "яғни" siiaqty kırme söz endı bır ärıpten tūratyn jazyluğa ie emes jäne "iagni" bolyp qaita jazyluy kerek.

И/Й jäne Х/Һ bırıguı

Alyp tastaulardan bölek, kirill jazuynan latynğa köşu satysynda tağy ekı bırıgu oryn alady:

И, Й → İ i: bır orynda sirek qarama-qarsy qoiylady, olardy bır ärıp retınde qarau söileuşınıñ qoldanysyna sai keledı.
Х, Һ → H h: Һ tek şağyn kırme sözder tobynda kezdesedı jäne kündelıktı söileude Х-tan tūraqty türde ajyratylmaidy.

Būl älıpbidı 31 kirill ärpınen 29 latyn ärpıne deiın qysqartady.

Ärıp joq dybystardy jazu

Tarihi türde я/ё/ю tektes jarty dauysty qajet bolatyn jerde, jaña ärıp qospai, bar ärıptermen (J j jäne dauysty: ja, jo, ju) jazylady.

Kırme sözder men şeteldık ataular kirill jazuynan ärıp-ärıpke köşırılmeidı, bar 29 ärıppen qaita jazylady. Mysaly, "Wikipedia" "Uikipedia" bolyp jazylady.

İ i men I ı arasyndağy aiyrmaşylyq

И/Й bırıguınen keiın de И/Й men I-nı bölek ūstau qajet, sebebı olar dauysty ündestıgınıñ qarama-qarsy toptaryna jatady. Älıpbi mūny türık tılındegı nüktelı/nüktesız jūp arqyly şeşedı: İ i (nüktelı) И/Й üşın, I ı (nüktesız) I üşın.

Resmi jüiemen salystyru

Resmi 2021 jylğy älıpbi barlyq 42 kirill ärpın qamtidy jäne orys tılınen engen ärıpterge balamasyn tabuğa küş jūmsaidy. Būl ūsynys aldymen ne kerek ekenın şeşıp, latyn älıpbiın däl sol kölemde qaldyrady.

Qorytyndy

Būl älıpbi ekı qadammen qūrylğan: aldymen kirill jiyny qajettı deñgeige deiın qysqartylady, sodan soñ tek ekı negızdelgen bırıgumen latyn ärıpterıne türlendırıledı. Nätijesınde är töl qazaq dybysyn qamtityn, qosymşa tañbasyz 29 tañbaly älıpbi şyğady.