Негіздеме
Бастапқы нүкте: орыс емес, қазақ әріптер жиыны
Ресми ұсынысты қоса, көптеген қазақ латын ұсыныстары бүгінгі 42 таңбалы кирилл әліпбиінен басталады да, сол 42 әріптің әрқайсысына, тіпті тек орыс тілінен енген сөздерді жазу үшін ғана бар В, Ё, Ц, Ч, Щ, Ъ, Ь, Э, Ю, Я, Ф әріптеріне де латын баламасын табуға тырысады.
Бұл ұсыныс басқа сұрақтан басталады: қазақ тілінің өзіне қандай әріптер керек? Жауабы: 31 кирилл әрпі, олардың ешқайсысы орыс тіліне ғана тән емес. Латын әліпбиінің көлемі мен пішіні осы кішірек жиыннан туындайды.
Неге осы он бір әріп алынып тасталды
Э іс жүзінде Е-мен қосарланып кетеді.
Бұл әріптерді алып тастау ақпарат жоғалту емес, бастапқыда жұмыс істемеген әріптерді алып тастау ғана. Мұның салдары: "яғни" сийақты кірме сөз енді бір әріптен тұратын жазылуға ие емес және "iagni" болып қайта жазылуы керек.
И/Й және Х/Һ бірігуі
Алып тастаулардан бөлек, кирилл жазуынан латынға көшу сатысында тағы екі бірігу орын алады:
- И, Й → İ i: бір орында сирек қарама-қарсы қойылады, оларды бір әріп ретінде қарау сөйлеушінің қолданысына сай келеді.
- Х, Һ → H h: Һ тек шағын кірме сөздер тобында кездеседі және күнделікті сөйлеуде Х-тан тұрақты түрде ажыратылмайды.
Бұл әліпбиді 31 кирилл әрпінен 29 латын әрпіне дейін қысқартады.
Әріп жоқ дыбыстарды жазу
Тарихи түрде я/ё/ю тектес жарты дауысты қажет болатын жерде, жаңа әріп қоспай, бар әріптермен (J j және дауысты: ja, jo, ju) жазылады.
Кірме сөздер мен шетелдік атаулар кирилл жазуынан әріп-әріпке көшірілмейді, бар 29 әріппен қайта жазылады. Мысалы, "Wikipedia" "Uikipedia" болып жазылады.
İ i мен I ı арасындағы айырмашылық
И/Й бірігуінен кейін де И/Й мен І-ні бөлек ұстау қажет, себебі олар дауысты үндестігінің қарама-қарсы топтарына жатады. Әліпби мұны түрік тіліндегі нүктелі/нүктесіз жұп арқылы шешеді: İ i (нүктелі) И/Й үшін, I ı (нүктесіз) І үшін.
Ресми жүйемен салыстыру
Ресми 2021 жылғы әліпби барлық 42 кирилл әрпін қамтиды және орыс тілінен енген әріптерге баламасын табуға күш жұмсайды. Бұл ұсыныс алдымен не керек екенін шешіп, латын әліпбиін дәл сол көлемде қалдырады.
Қорытынды
Бұл әліпби екі қадаммен құрылған: алдымен кирилл жиыны қажетті деңгейге дейін қысқартылады, содан соң тек екі негізделген бірігумен латын әріптеріне түрлендіріледі. Нәтижесінде әр төл қазақ дыбысын қамтитын, қосымша таңбасыз 29 таңбалы әліпби шығады.